Umlando ngeNkosi u-Ngqengelele ka Mvulana yaMaShenge.
Abantu bakwaButhelezi kuthiwa bazalwa ngu-Buthelezi yena ozele u-Ndaba , u-Ndaba uzele u-Shenge ozele u-Mageba okungeyana kodwa owakwaZulu ngoba owakwaZulu yena uzalwa ngu-Zulu . U-Mageba wakwaZulu yena uzele Ndaba ozele u-Jama ,yena wazala u-Sengangakhona uYise weLembe.
U-Mageba wakwaButhelezi uzele iNdlalifa yakhe u-Mqwangubana/Qwangubana owazala u-Phungashe owabusa ngesikhathi seNkosi u-Senzangakhona kuye eNkosini u-Shaka. EKhohlo inkosi u-Mageba Buthelezi yazala u-Nyathi owazala u-Mlambo owazala u-Mvulana owazala u-Ngqengelele. INdlalifa ka Mvulana kwakungu-Khoboyela owazala u-Klwana esizazobuye sixoxe ngaye. U-Klwana waba ngenye yeziNduna zeSilo u-Shaka. Ngokomthetho noma ngokwesiko lesabuNguni iNdodana ezalwa eKhohlo ayibusi, ayibi iNkosi. INkosi u-Ngqengelele iphuma kuyona impela iNdlu yaseKhohlo kodwa yabusa, futhi kuze kube namuhla kusabusa lona isende layo.
INkosi u-Qwangubana ka Mageba yabusa ngesikhathi seNkosi u-Jama kwaZulu. Ngemuva kokukhothama kwayo kwabusa indodana yayo u-Phungashe . INkosana yeNkosi u-Qwangubana kwakungu-Mevana, asisazi isizathu esamenza wagejwa uBukhosi baya kumnawakhe u-Phungashe esizazobuye sixoxe ngaye. INkosi u-Phungashe yabusa ngesikhathi seNkosi u-Senzangakhona kwaZulu, kwaMthethwa kwakubisa iNkosi u-Dingiswayo ka Jobe . Yayisabusa nangesikhathi seLembe.
AmaShenge indawo yawo kuseMcwakeni kanye naseMpembeni , eMaqungebeni neBabanango. Kwathi ngesikhathi sokubusa kweNkosi u-Phungashe u-Ngqengelele wayehlala eSigodlweni seNkosi u-Senzangakhona iSiklebhe engesinye sezikhulu zakhona eSiklebheni. Ngaleso sikhathi wayengakabi yiNkosi, wayesenguMnumzane nje . Nguyena owaphelekezela INkosi u-Senzangakhona mhla iyovakasha oYengweni iyobonana nendodana yayo uMntwana u-Shaka owayehlala kwaMthethwa ngaleso sikhathi. U-Ngqengelele wayebuye abe nolwazi lwamakhambi,ingakho ebongwa ngokuthi ungu”Mqengqe wakithi kwaNomahhina ongekufa ngamadliso uyokufa ngamaloyiso”
Umqemgqe isitsha sokhuni esivulekile okuthiwa sasisetshenziswa ukudlela izingane. Leli gama elithi umqengqe lichaza ukwephana ezibongweni zeNkosi u-Ngqengelele, kuthiwa iNkosi u-Ngqengelele yayephana kakhulu. Njengoba besengishilo ukuthi ngesikhathi seNkosi u-Senzangakhona isizwe samaShenge sasibuswa iNkosi u-Phungashe . Enye yezintokazi zakwaButhelezi eyabe iyindodakazi ka Sozindaba Buthelezi yagana iNkosi u-Senzangakhona kwazalwa uMntwana u-Bhakuza owakhothama ebulawa yiLembe ngenkathi ibambene ngezihluthu eyakwaButhelezi neyakwaMthethwa. ILembe laligqishe naBaThethwa eButhweni lweZichwe kwazise lalihlala khona oYengweni. Kuthiwa iNkosi u-Phungashe yathukuthela yathukuthela yathelwa ngamanzi ngesenzo soMntwana u-Shaka owabulala uMshana wayo uMntwana u-Bhakuza . Leyompi yaBaThethwa namaShenge kuthiwa yalwa ngowe 1817, kwathi ngowe 1818 kwakhothama iNkosi u-Dingiswayo ibulawa iNkosi u-Zwide Ndwandwe . Ngemuva kokukhothama kweNkosi u-Dingiswayo iningi lezizwe ezabe zikhonze eNkosini u-Dingiswayo zazinikela eMbusweni wakwaZulu ngaphansi kweNkosi u-Shaka. Lalilokhu lihleli igqubu lokubulawelwa uMshana eNkosini u-Phungashe, kuthiwa yayilokhu ikhuluma amagama ayenendelelo iwabhekise eNkosini u-Shaka. Amanye alawo amagama ayethi ‘iVukana likaSenzangakhona” nokuyigama INkosi u-Phungashe ayabe isibiza ngalo iLembe. Lagcina likuzwile lokho iLembe ,nalo lathukuthela layiphaka yabheka eMcakwini yayohlasela . Sadumelana kwahlwa emini ,yadlala umhlanganiso eyakwaZulu. Kwathi lapho iLembe seliyehlule iNkosi u-Phungashe labe selibeka u-Ngqengelele njengeNkosi yamaShenge . Bawela kanjalo-ke uBukhosi bamaShenge endlini yaseKhohlo, kuze kube namuhla busahleli kuyo . iNkosi u-Ngqengelele yaba uMeluleki omkhulu weLembe , uNdunankulu weLembe kwaba ngu-Ngomane ka Mqombili Mdletshe esisazobuye sixoxe ngaye. Ngenxa yohlonze lwayo iNkosi u-Ngqengelele yagicna inikezwe indawo eyayizokuba yiso layo, inikezwa iNgonyama u-Shaka. Leyo ndawo yayisuka eMahlabathini ize iyokwedlula eMkhondlo(Piet Retief )
INkosi u-Ngqengelele yayibongwa kanje
UMlambo ka Nyathi!!
(UMkhulu wayo)
UNqwababa zinezinyembezi
UMkhon’ovikel’isibili
UShishiliza kwelimahole!
UMlamb’ogcwala usenyuka!
Eminy’imilambo igcwala yewukela
UMlambo ozanezigodo!
UMqengqe wakithi kwaNomahhina
Ongekufa ngamadliso
Uyakufa ngamaloyiso
Inyoni ka Makhala!
Eyakhalel’uZulu
Nyak”uZulu engekulima kithi kwaBulawayo(Nguye noGala ka Nodade Biyela abazidela bayoncenga iLembe ukuba likhulule abantu baye emasimini ngenkathi isizwe sizilele iNdlovukazi yaseMkhindini)
Eyakulima ngensimbi yamadoda
USondli sembunca
Inx’ibembese
Ingani uyena angazi bembeselayo
UMathang’avik’imikhonto
INgcayi ematayi
Eyagcayela uZulu
Yagcayel’uMbelebele
Yagcayel’uBulawayo
Yagcayel’abaQulusi
Yagcayel’iMpangiso
Yagcayel’uZwela
UMvuthuz’ashiye
UNto zimnengani
UMgubhi wawoLanga
UZisinde wamanye!!
#ulibinda Nkosi!
INkosi u-Ngqengelele yazala iNkosi u-Mnyamana eyaba nguNdunankulu wakwaZulu ngesikhathi seSilo u-Cetshwayo , iNkosi u-Mnyamana yazala iNkosi u-Mathole uMeluleki weSilo iNkayishana(Solomoni ka Dinuzulu) , INkosi u-Mathole izele iNkosi u-Mangosuthu uNdunankulu noMeluleki weNgonyama yakwaKhethomthandayo u-Bhusha kaNayifi(u-Bhekuzulu ka Solomoni) ,uqhubeke naseNgonyameni u-Zwelithini esanda kuyebuza
Maduze sizothi kancane nje ngeNkosi u-Mnyamana ka Ngqengelele